Música Cosmovisión indígena en el canto de Luzmila
Qhichwa simip kawsayninta tukuy laya ruwaspamin ñawpaqman thatkichikun, ñisunmanpis qhichwapi qillqaspa, parlaspa, takispa ima sumaqta sapinchachikun. Takiymanta parlarispataqri, achkha takiqkuna qhichwapi allinta takirinku, qhichwata mana qunqanapaq misk’i rimaywan takirinku. Jinamanta kay qhichwa simi kawsayqa Luzmila Carpiop takiyninpi rikukun. Ajinamanta pikunachus qhichwa simita yachachichkanku, “yachakuchkanku” chaykunaqa, Luzmila Carpiota riqsichinankupunichá kanqa, imaptinchus takiyninpi ayllu runakunap kawsayninta (Cosmovisión indígena) riqsichin.
Pitaq Luzmilia Carpio? Payqa juk takiq warmi, Qala Qala ayllu Panacachipi paqarikurqa, Potosí llaqtamanta, kunantaqri payqa Francia suyupi tiyakun, chaypi iskay chunka kuraq wataña kawsakun. Jinataq paypa takiyninpiqa tukuy imaman takin: runakunaman, uywakunaman, chakrakunaman, pachamamaman, ch’askakunaman, kawsayman ima takin. Chayraykutaqmin, paypa takiyninpi qhichwa runakunap kawsaynin sut’inchakun. Chantapis payqa charangota waqachiyta yachan, ajinallataq qhichwata, francésta, aymarata ima sumaqta parlayta yachan. Francéstaqa sumaqta parlan, imaraykuchus unayña Francia suyupi tiyakun, jinapis Embajadora Boliviamanta Francia suyupi 2006 watamanta 2011 watakama karqa. Takiynintaq qhichwa qallupi aswan kachkan, aranwa wasikunapi (teatros) takin: Pascananita, Tarpurikusun sarata, Al cautiverio, Ama suwa ama llulla ama qhilla, Bartolina Sisa warmi, Siway azucena, Chhillchi parita, Pachapamata t’ikanchasun, chay takiykunamin aswan riqsisqa kachkan.
Kunan pachapitaqri, payqa kay Cochabamba llaqtapi kay 5 jinapis 6 p’unchaw tarpuy killapi teatro Achá ñisqapi takirinqa, pikunachus kay misk’i takiykunata uyariyta munaqkunaqa rinankuchá tiyan, qhipan killakunapitaq Santa Cruz, Potosí llaqtaman takiq kachaykukunqa. Kay juk takiyninta riqsichikun: (Ama suwa, ama llulla, ama qhilla) “waranqa watapis pasachun, ama chinkachunchu, qhichwa parlayninchik, ch’uwalla kakuchun. Ama suwa, ama qhilla, ama llullakuychu, jina yuyarisun, inkap parlayninta…” (Aunque pasen miles de años, nuestra lengua quechua, que no desaparezca, que siga siendo como agua cristalina. No seas ladrón, no seas flojo, ni mentiroso, así recordemos, la lengua de los Incas…).
Chaykunamanta t’ukurispataqri, Luzmila Carpio takiynin sunqunchikmanpuni chayarimun a, chayrayku, paypa takiyninta kaypipis jaqaypipis maypillapis riqsirichinapuni tiyan ari.
(*) El autor es parte de la Universidad Indígena Unibol Quechua Casimiro Huanca.
