Bartolomé de las Casas: Defensor de indígenas
Bartolomé de las Casas kawsaykhupunta (biografía) ñawirisun: Pay karqa apachikuta apaq (encomendero), chaymanta “Dominico” umu (fraile), mit’awiri (cronista), amawta (filósofo), wak’ayachaqaq (teólogo), mich’uykama yuq (jurista), Chiapa (México) llajtamanta kuntuwisa (obispo), qhillqaykamachiq (escritor), tiqsiqistamanta (indígenas) jatun pukaraq (defensor).
Kawsayninta qallarin (1484), wañuntaq (1566), pisaq chunka iskayniyuq (82) watasta kawsan. Españamanta karqa.
Españolesqa chamusqanmantakuna pachaqa, mullp’unku (abusaron), tiqsiqistapis (indígenas) wañuchinku. Chayta jawaspa Bartolomé de las Casas, saqiyparin (deja) apachikuta apaqninta (encomienda), chayta qurqa Cubamanta kamachiq (gobernador). Willaykuntaq (denuncia) imaynatachus mit’ayukuna (esclavos) kawsaymanta, kay Colonia ukhupi.
Rikunkutaq Bartolometa jatun “tata cura” jina, chayraykutaq “Coronaman” chaylliychin (reclama), nintaq: ruwakipana (cambiar) “Ley de Indias”. Apachikuta apaq (encomienda) ayqichina (anular).
Tantachana markasta (comunidades), kharis, warmis khuskachana, waq jinamanta mitmachakuta (colonización) purichinapaq. 1520 wataspi “Corona”, Bartolomé de las Casasta, kamallichin (encarga) purichinanpaq waq mitma chakuta (colonización), chaypi chhallukuyparin (fracasa) imaraykuchus tiyan t’alu kay (resistencia) runas llajta uqhupi.
Chay yuyayrayku (ideas) siminakuy (debate) qallarin España uqhupi. Chaymanta waq musuq kamachina (leyes) lluqsin, chayrakutaq jinata nirirqanku: a).- Qhispis (libres) kananku tiyan tukuy runasqa kunanmanta pacha. b).- Mit’aya kay (esclavitud) manaña kananchu tiyan, ni llakiy llank’ana. c).- Apachikuta apaq (encomienda) amaña kananpaq, qallarinankutaq saqispa “Tata curas”, kamachisqa (oficiales) coronamanta pacha.
Chayraykutaq sutichanku “Procurador de indios”, willananpaq Coronaman, imaynatachus pampachanku tukuy runasta. Mana chay rich’anasqawan (conforme), kay Bartolomé, maqanakuta qhatin qhatin (continúa).
Llajta runa yachaninkupaq qhilqirin kay 1522 wataspi, rimaspa (criticando) kay kawsayta: “Brevísima relación de la destrucción de las Indias” p’anqapi, willarimun jinamanta:
“Watiqmanta chay jawcha (tirano), Cota llajtapi. Jap’intaq iskay chunka (20) runasta, alguswantaq t’asayparichin (despedaza), makisnintataq khuchuyparichin, kharis warmistawan. Tukuy llajtamasis qhawanankupaq warkhurparin wananankupaq. Chaymanta mana chayllachu, senqankutapis khuchuyparillantaq (cortar), warmismanta, wawasninmanta ima”.
Jina supaykuna karqanku kay “puka kunkas” sutichasqas, wañuchillayta, qulqichallayta ima, chayllata yacharqanku.
Kay Francisco de Vitoria runawan, tiqsinqarqanku “Derecho Internacional” yachachiyta, “Derechos humanos” chaytapis, kay Antonio Vieira, sumaq piqiña wawqinwan.
Jina jatun karqa, Bartolomé de las Casas.
(*) El autor es historiador y tradicionalista.
























